Hiperaktif Çocuk Büyüdüğünde… Neler Olur?
Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), 20. yüzyılın başından beri tanınan önemli bir sağlık sorunudur. Tanımlaması ahlaki davranış güçlüklerinden minimal beyin hasarına kadar tarihsel olarak değişmiştir; bozukluk ergenlik ve yetişkinliğe kadar sürebilir ve yaşam kalitesini ciddi biçimde etkileyebilir.
Oluş Nedenleri
Genetik etkenler: DEHB, klasik Mendel kalıtım kalıplarından farklı, birçok genin birbiriyle ve çevreyle etkileşimiyle oluşan karmaşık genetik bir bozukluktur. DEHB tanılı olguların yakın akrabalarında DEHB görülme riski %10-35 arasında değişmektedir; her iki ebeveynde DEHB varsa risk %57’ye çıkar.
Yapısal, sinirgelişimsel etkenler: DEHB’li bireylerin beyinlerinin alın bölgesindeki hücrelerin şeker kullanımları düşüktür. Görüntülemede yapısal farklılıklar bulunur ama beyin hasarı ya da asimetri yoktur.
Gelişimsel gecikme hipotezi: DEHB’li bireyler sosyal ve bilişsel gelişim açısından yaşıtlarından yaklaşık iki yıl geridir.
Yönetici (yürütücü) işlevler: Başlama, sürdürme, baskılama, öncelik belirleme, organize etme ve odaklanma yeteneklerini kapsar; alın (frontal) lob tarafından yönetilir. Bu işlevlerde yetersizlik, dürtüsellik ve dikkat dağınıklığına yol açar.
Psikososyal etkenler: Parçalanmış aile yapısı, ebeveynlerde psikiyatrik öykü, duygusal yoksunluk, gebelikte sigara/alkol kullanımı, doğum sırasında hasarlanma ve düşük doğum ağırlığı riski artırır.
Belirtiler
Dikkat eksikliği: Dikkat toplamada güçlük, erteleme, kötü zaman yönetimi, dağınıklık, işleri yarım bırakma, sık unutkanlık, kolay dikkat dağılması, okuma güçlüğü, potansiyeline göre düşük performans; toplantılarda dikkatini toplamada güçlük, kaytarmaya eğilim.
Aşırı hareketlilik (hiperaktivite): İşte verimsizlik, toplantı boyunca oturamama, huzursuzluk, aşırı konuşma, sürekli yorgunluk hissi, sırada bekleyememe, hızlı araç kullanma, gecikmeye tahammülsüzlük, kıpırdanma, bir işe uzun süre angaje olamama.
Dürtüsellik: Sonucunu düşünmeden hareket etme, başkalarının sözünü kesme, ani iş değiştirme, ilişkilerde istikrarsızlık, düşük engellenme eşiği, madde kullanımı, tehlikeli araç kullanımı, mali sorumsuzluk.
DEHB’nin dikkat eksikliğinin baskın olduğu tip (%20-30), hiperaktivite/dürtüsellik baskın tip (%15 veya altı) ve bileşik tip (%50-75) olmak üzere alt tipleri vardır; kızlarda dikkat eksikliği tipi daha sık görülür.
Ergenlikte DEHB Özellikleri
Eğitimle ilgili güçlükler sürer; daha küçük yaşta okuldan ayrılma ve sınıfta kalma daha sık görülür. Akran, öğretmen, ebeveyn ve kardeşlerle ilişki sorunları; düşük benlik saygısı; madde kullanımına başlama; motorlu taşıt kazaları bu yaş grubunda önde gelen ölüm nedenidir. Davranış sorunları ve yasal sorun riski, birikmiş olumsuz geribildirimler nedeniyle depresyon ve intihar girişimleri görülebilir.
Erişkin Tip DEHB Özellikleri
Yaşla birlikte hiperaktivite ve dürtüsellik azalır, dikkat eksikliği kalıcılığını korur. Erişkinlerde düşük sosyoekonomik düzey ve daha fazla madde kullanımı görülür. Daha kısa eğitim süresi, sık iş değiştirme, evlilik sorunları yaygındır. Tedavi almayanlarda yasal sorunlar 2 kat, trafik cezaları %47 daha fazla görülür.
Buna karşın konuşkan, yaratıcı, fikir üreten, enerjik, canlı, eğlenceli ve coşkulu olumlu özellikler de dikkat çekicidir; doğru destekle zorlu işlerde başarılı olabiliyorlar.
Yaşlılarda DEHB
Bu yaş grubuna dair yeterli araştırma yok; ileri yaşa özgü geçerli ve güvenilir tanı yöntemleri henüz geliştirilmemiş. Yalnızlık, depresif belirtiler, kaygı ve bilişsel bozulma görülebilir; bazen yanlışlıkla demans sanılabilir. Uyku bozukluğuyla başvuran yaşlılarda da DEHB saptanabiliyor.
Eşlik Eden Sorunlar
Olguların %65-90’ında en az bir eştanı vardır. Duygudurum bozuklukları %38, kaygı bozuklukları %47, madde bağımlılığı %40-50, nikotin bağımlılığı %50, bulimia %3-9, yeme bozuklukları %9-11 oranında görülür. Dopamin metabolizması bozukluğu genel bağımlılık riskini artırır.
Tedavi
İlaç tedavisi: Dopamin sistemine etki eden uyarıcı ilaçlar %80 başarı oranı gösterir. Metilfenidat (Ritalin, Concerta) ve atomoksetin (Strattera), Türkiye’de 25 yaşına kadar olan erişkinlerde onaylıdır. Araştırmalar tedaviyle trafik kazalarının, suç davranışının ve depresyon/intihar oranlarının azaldığını gösteriyor.
Psikoterapi: Psikoeğitim ilk tedavi basamağıdır; hasta ve aileye bilgilendirme ve işlevsel iyileştirme önerileri sağlar. Bilişsel Davranışçı Terapi zaman yönetimi, planlama, organizasyon ve sosyal beceri eğitimini içerir; grup terapileri, özellikle ilaçla birlikte, sonuçları güçlendirir. Bilinçli farkındalık (mindfulness) eğitimi hiperaktivite, dürtüsellik, dikkat sorunları ve duygu düzenleme belirtilerini azaltır.
Sonuç
DEHB neredeyse tüm yaş gruplarını etkiler. Uygun tedavi yaşam kalitesini artırırken kazaları, ekonomik kayıpları, iş gücü kaybını ve madde kullanım riskini azaltır. Hem çekirdek belirtiler hem eşlik eden durumlar uygun müdahaleyle iyileşme gösterir.